Đằng sau cái tên TOD 5.0 đang được nhắc nhiều quanh ga Thủ Thiêm là một câu hỏi căn bản hơn: vì sao một thành phố lại cần gắn phát triển đô thị với giao thông công cộng? Câu trả lời nằm ở chính những áp lực mà TP.HCM đang đối mặt trên đường trở thành siêu đô thị. Bài viết này nhìn lại bản chất của TOD và lý do nó trở thành lời giải trung tâm cho quy hoạch.
Áp lực của một siêu đô thị đang lớn quá nhanh
TP.HCM đang bước vào giai đoạn chuyển mình lớn nhất trong nhiều thập kỷ, với mục tiêu trở thành siêu đô thị, trung tâm tài chính quốc tế, đầu tàu đổi mới sáng tạo và đầu mối kết nối khu vực vào năm 2030. Song hành cùng tham vọng đó là hàng loạt hạ tầng chiến lược đang được đẩy mạnh, từ sân bay quốc tế Long Thành, đường sắt cao tốc Bắc – Nam đến mạng lưới metro và các tuyến vành đai, cao tốc liên vùng. Theo quy hoạch, mạng lưới metro thành phố trong tương lai gồm 12 tuyến với tổng chiều dài hơn 600 km, còn sân bay Long Thành được kỳ vọng phục vụ 25 triệu lượt khách mỗi năm ở giai đoạn đầu.
Nhưng quy mô tăng trưởng nhanh cũng để lộ những vết nứt. Đô thị hóa tốc độ cao kéo theo ùn tắc giao thông kéo dài, khoảng cách giữa nơi sống và nơi làm việc ngày càng xa, không gian công cộng chất lượng thiếu hụt và trải nghiệm sống bị bào mòn trong môi trường mật độ cao. Bài toán đặt ra cho một siêu đô thị hiện đại vì thế không còn là làm sao để con người di chuyển nhanh hơn. Cốt lõi là làm sao để họ sống tốt hơn ngay trong quá trình di chuyển đó.
Bản chất của TOD và hành trình tiến hóa
TOD thường bị hiểu hẹp như một mô hình giao thông, nhưng giới chuyên gia nhìn nó rộng hơn nhiều. Theo ông Neil MacGregor, CEO Savills Việt Nam, các tổ hợp TOD quy mô lớn thường tạo ra tác động vượt xa phạm vi của một dự án bất động sản hay hạ tầng đơn lẻ. Khi giao thông công cộng được tích hợp cùng thương mại, văn phòng, nhà ở và không gian công cộng, giá trị sinh ra nằm ở cả khả năng hình thành những trung tâm kinh tế và cộng đồng mới. Nói cách khác, TOD là một chiến lược phát triển đô thị dài hạn chứ không đơn thuần là cách tổ chức giao thông.
Cách hiểu đó được hình thành qua nhiều giai đoạn tiến hóa ở các đô thị lớn như Tokyo, Singapore, Anh hay Hong Kong. Ban đầu, ở TOD 1.0, nhà ga chỉ là điểm đi – đến và không gian quanh ga gần như tách rời đời sống đô thị. Sang TOD 2.0, chức năng nhà ga được mở rộng, điển hình là các tuyến BTS tại Bangkok nối thẳng vào tổ hợp mua sắm và dịch vụ qua hệ thống cầu bộ hành. TOD 3.0 đưa nhà ga thành lõi của một hệ sinh thái đa chức năng như tại Hong Kong, nơi con người sống, làm việc, mua sắm và di chuyển gần như khép kín trong hệ skywalk đa tầng. Đến TOD 4.0, trọng tâm chuyển sang trải nghiệm và bền vững, với Tokyo và dự án Azabudai Hills cho thấy cách thiên nhiên được đưa trở lại đô thị qua những “khu rừng thẳng đứng”, quảng trường mở và mạng lưới đi bộ ưu tiên con người. Chính chuỗi tiến hóa này là nền tảng để một phiên bản mới như TOD 5.0 được đề xuất cho ga Thủ Thiêm.
